Kiedy sąd może rozwiązać umowę dożywocia, a kiedy pozostaje dochodzenie świadczeń lub żądanie renty?

Przekazanie mieszkania albo domu w zamian za dożywotnie utrzymanie często ma zapewnić bezpieczeństwo osobie starszej. Rodzic przenosi własność nieruchomości na dziecko, oczekując opieki, pomocy w chorobie i wsparcia w codziennym życiu. Co jednak, gdy po podpisaniu aktu notarialnego relacje rodzinne się pogarszają, a przyrzeczone świadczenia nie są wykonywane? Czy można odzyskać nieruchomość?

Można, ale nie w każdej sytuacji. Rozwiązanie umowy dożywocia przez sąd jest rozwiązaniem wyjątkowym. Wcześniej trzeba odróżnić brak wykonywania konkretnych obowiązków od okoliczności uzasadniających zakończenie całego stosunku prawnego.

Na czym polega umowa dożywocia?

To taka sytuacja w której nabywca nieruchomości zobowiązuje się w zamian za przeniesienie jej własności zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Jeżeli strony nie ustalą inaczej, obejmuje to m.in. przyjęcie jako domownika, wyżywienie, ubranie, mieszkanie, światło i opał, odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym. Zakres konkretnych świadczeń trzeba każdorazowo ustalić na podstawie aktu notarialnego. W mojej praktyce niejednokrotnie przekonałam się, że staranny wybór notariusza jest istotny, zaś skonsultowanie treści umowy z adwokatem może naprawdę uchronić przed problemami, których w momencie podpisywania umowy żadna ze stron nawet nie podejrzewała, że mogą wystąpić. Dlatego warto po prostu przyjść na konsultację już w tym momencie. 

Własność przechodzi na nabywcę już przy zawarciu umowy, sporządzonej w formie aktu notarialnego. Dożywotnik przestaje być właścicielem, ale uzyskuje prawo dożywocia, które obciąża nieruchomość.

Czy niewykonywanie opieki wystarczy do odzyskania mieszkania?

Nie automatycznie. Dożywotnik może dochodzić wykonania należnych świadczeń. Gdy stosunki między nim a zobowiązanym są takie, że nie można wymagać od stron dalszej bezpośredniej styczności, przepisy dopuszczają zamianę wszystkich lub niektórych uprawnień objętych prawem dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą ich wartości, a nawet pozwalają rozwiązać umowę – lecz jedynie w wypadkach wyjątkowych. Nie wystarcza samo rozczarowanie zachowaniem nabywcy, zwykłe ochłodzenie stosunków czy pojedynczy spór rodzinny.

Kiedy zachodzi „wypadek wyjątkowy”?

Znaczenie ma przede wszystkim skala i charakter konfliktu, przyczyny jego powstania, rzeczywiste zachowanie stron i sytuacja życiowa dożywotnika. W orzecznictwie wskazuje się m.in. na krzywdzenie, agresję i złą wolę wobec uprawnionego. W niektórych sytuacjach, w określonych okolicznościach wyjątkowość może wynikać z uporczywego, długotrwałego i zamierzonego niewykonywania świadczeń, zwłaszcza wobec potrzeb zdrowotnych i bytowych dożywotnika.

Nie jest jednak obojętne, kto doprowadził do zerwania więzi. 

Renta zamiast osobistej opieki

Zamiana dożywocia na rentę nie oznacza zwrotu nieruchomości. Zmienia się sposób wykonywania całości lub części świadczeń, natomiast własność nadal przysługuje nabywcy. Rozwiązanie to może być odpowiednie, gdy bezpośrednia styczność stron stała się niemożliwa, ale nie zachodzą szczególne przesłanki rozwiązania umowy.

A jeśli mieszkanie zostało sprzedane kolejnej osobie?

Zbycie nieruchomości obciążonej dożywociem nie powoduje wygaśnięcia prawa dożywotnika. Uwaga ! dalszy nabywca ponosi osobistą odpowiedzialność za świadczenia objęte dożywociem, z wyjątkiem świadczeń wymagalnych jeszcze przed uzyskaniem przez niego własności.

Przepisy dają dożywotnikowi szczególne uprawnienie: jeśli zobowiązany z tytułu umowy dożywocia zbył otrzymaną nieruchomość, dożywotnik może żądać zamiany prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości całego prawa. Żądanie to kieruje się wobec aktualnego właściciela nieruchomości, jako podmiotu zobowiązanego z tytułu dożywocia, a nie — wyłącznie z racji zawarcia pierwotnej umowy — wobec zbywcy, który nieruchomość sprzedał.

Co szczególnie ważne, takie – w tym konkretnym przypadku, żądanie dożywotnika nie wymaga wykazania konfliktu z nowym właścicielem ani nienależytego wykonywania obowiązków: ustawową przesłanką jest zbycie nieruchomości. Inaczej należy traktować ewentualne zaległe świadczenia wymagalne przed sprzedażą — odpowiedzialność za nie to osobna sprawa.

Sama sprzedaż nieruchomości nie jest jednak równoznaczna z prawem do automatycznego odzyskania jej własności.

Czy dożywocie można „odwołać” jak darowiznę?

Nie. Umowa dożywocia nie jest darowizną. Nie stosuje się do niej automatycznie przepisów o odwołaniu darowizny z powodu rażącej niewdzięczności. Rozwiązanie dożywocia przez sąd następuje w szczególnym trybie. Możliwe jest także – zawsze – zgodne uregulowanie przez strony zakończenia stosunku prawnego i powrotnego przeniesienia własności, z zachowaniem wymaganej formy.

Jakie dowody są istotne?

Punktem wyjścia pozostaje treść aktu notarialnego. Ważne są również dowody dotyczące rzeczywistego wykonywania obowiązków i przebiegu konfliktu: wiadomości, wezwania, dokumentacja medyczna, potwierdzenia wydatków, zeznania świadków i dowody odmowy pomocy. Należy odtworzyć nie tylko pojedyncze incydenty, lecz także przyczyny i ciągłość zachowań stron.

Co daje wyrok rozwiązujący umowę?

Prawomocny wyrok rozwiązujący umowę dożywocia ma charakter konstytutywny i co do zasady powoduje powrotne przejście własności nieruchomości na zbywcę. Jest to inny skutek niż przy zamianie dożywocia na rentę, gdy właściciel nieruchomości pozostaje ten sam.

Może Cię zaciekawić