„Ale aplikacja pokazywała, że można” O odpowiedzialności za naruszenie zakazów w parkach narodowych w epoce map, nakładek i AI.
W ochronie przyrody odpowiedzialność za naruszenie zakazów nie zaczyna się od pytania: „czy ktoś chciał zrobić coś złego?”. W przypadku podstawowych naruszeń obowiązujących w parkach narodowych czy rezerwatach punktem wyjścia jest art. 127 ustawy o ochronie przyrody. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność za umyślne naruszanie zakazów obowiązujących m.in. w parkach narodowych i rezerwatach przyrody. Sankcją jest areszt albo grzywna.

Jednym z takich zakazów jest zakaz wprowadzania psów na obszary objęte ochroną ścisłą i czynną, z wyjątkami wskazanymi w ustawie i planie ochrony. Sam fakt, że przez taki teren przebiega legalny szlak pieszy, nie oznacza jeszcze, że wolno wejść na niego z psem. Ruch człowieka i wprowadzanie psa są w ustawie regulowane odrębnie.
W praktyce pojawia się jednak problem strony podmiotowej. Art. 127 wymaga umyślności. A skoro tak, bardzo łatwo wyobrazić sobie tłumaczenie: „nie wiedziałem”, „nie chciałem złamać prawa”, „aplikacja pokazała mi, że tędy można”, „miałem nakładkę z trasami dla psów”, „AI wyznaczyło mi taką trasę”.
Tyle że w prawie wykroczeń umyślność nie oznacza wyłącznie sytuacji, w której ktoś działa z nastawieniem: „wiem, że łamię prawo i właśnie tego chcę”. Zgodnie z art. 6 § 1 Kodeksu wykroczeń wykroczenie jest umyślne także wtedy, gdy sprawca przewiduje możliwość popełnienia czynu zabronionego i na to się godzi.
Dlatego osoba, która widzi oznaczenie zakazu, ma przed sobą tablicę odsyłającą do oficjalnych informacji Parku, a mimo to wybiera inną, wygodniejszą dla siebie informację z aplikacji, może mieć problem z przekonującym wykazaniem, że działała nieumyślnie.
Prawo wykroczeń zna oczywiście instytucję błędu. Art. 7 § 2 Kodeksu wykroczeń stanowi, że nie popełnia wykroczenia umyślnego ten, kto pozostaje w błędzie co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego. Z kolei sama nieświadomość, że dane zachowanie jest karalne, co do zasady odpowiedzialności nie wyłącza, chyba że była usprawiedliwiona.
I właśnie tutaj zaczyna się najciekawszy problem współczesnej turystyki.
Coraz częściej nie poruszamy się już wyłącznie według papierowej mapy i znaków terenowych. Używamy aplikacji, nakładek, gotowych tras, map społecznościowych, systemów nawigacyjnych, automatycznie generowanych rekomendacji, a coraz częściej także narzędzi wykorzystujących modele językowe i inne systemy określane zbiorczo jako sztuczna inteligencja.
Problem polega na tym, że takie narzędzie może przekazać informację prawdziwą, ale niepełną.
Mapa może prawidłowo pokazywać szlak pieszy, ale nie uwzględniać strefy ochrony ścisłej.
Może prawidłowo pokazywać granicę parku, ale nie mieć aktualnej warstwy tras dostępnych dla psów.
Może korzystać z danych sprzed zmiany planu ochrony. Może scalać kilka źródeł o różnej dacie aktualizacji. Może też po prostu błędnie zinterpretować dane.
Jeszcze większy problem pojawia się przy systemach opartych na AI. Model językowy może odpowiedzieć bardzo przekonująco i jednocześnie oprzeć odpowiedź na nieaktualnym źródle, pomylić zasady dwóch parków narodowych albo uznać, że skoro szlak jest dostępny dla turystów, to jest dostępny również dla psów. To nie musi być świadome wprowadzanie użytkownika w błąd. To cecha narzędzia, które nie jest źródłem prawa.
W tym miejscu trzeba zadać właściwe pytanie: czy osoba, która powołuje się na aplikację albo odpowiedź AI, rzeczywiście pozostawała w błędzie co do okoliczności czynu, czy po prostu wybrała wygodniejsze źródło informacji mimo istnienia jednoznacznych danych oficjalnych?
To nie są sytuacje równoważne.
Inaczej należałoby oceniać przypadek, w którym oficjalna mapa Parku jednoznacznie oznacza konkretny odcinek jako dostępny dla psów, a w terenie nie ma informacji przeciwnej.
Inaczej sytuację, w której jakaś zewnętrzna aplikacja jedynie nie pokazuje zakazu.
A jeszcze inaczej sytuację, w której przy szlaku stoi duży piktogram zakazu wprowadzania psów, pod nim znajduje się odesłanie do oficjalnej strony Parku z wykazem tras dostępnych dla psów, a turysta mimo tego pokazuje ekran telefonu i mówi: „ale moja nakładka tego zakazu nie ma”.
Brak informacji o zakazie nie jest tym samym co informacja o zezwoleniu.
To zdanie ma tu podstawowe znaczenie.
Jeżeli aplikacja nie pokazuje piktogramu psa, nie wynika z tego, że pies jest dozwolony. Jeżeli pokazuje legalny szlak pieszy, nie wynika z tego, że wszystkie formy korzystania z tego szlaku są legalne. Jeżeli algorytm proponuje trasę, nie oznacza to, że zweryfikował wszystkie ograniczenia wynikające z prawa ochrony przyrody.
W przypadku obszarów objętych ochroną ścisłą dochodzi jeszcze jeden poziom. Taki teren podlega szczególnemu reżimowi ochronnemu. To, że człowiek może poruszać się po wyznaczonym szlaku, nie zmienia charakteru tego obszaru. Dopuszczenie ruchu pieszego nie oznacza automatycznego dopuszczenia psa.
I właśnie dlatego argument „aplikacja pokazywała szlak” często rozmija się z właściwym pytaniem.
Pytanie brzmi nie: „czy tędy prowadzi szlak?”, lecz: „czy na ten konkretny odcinek wolno wprowadzić psa?”.
W przypadku Parku Narodowego Gór Stołowych szczególnie istotne jest to, że oficjalna informacja terenowa może wprost odsyłać do strony Parku, na której wskazane są trasy dostępne dla psów. Jeżeli dany odcinek nie został tam wskazany jako dostępny, trudno budować przekonującą argumentację wyłącznie na tym, że zewnętrzna aplikacja nie pokazywała zakazu.
Oczywiście samo posługiwanie się błędną aplikacją nie przesądza jeszcze automatycznie o umyślności. Ostateczna ocena zawsze zależy od konkretnych okoliczności: oznakowania w terenie, rodzaju używanego źródła, jego wiarygodności, sposobu przedstawienia informacji, zachowania osoby po zwróceniu jej uwagi i tego, czy istniały wyraźne sygnały, że powinna zweryfikować swoją trasę.
Ale im więcej takich sygnałów, tym słabsze staje się powoływanie na „błąd”.
Jeżeli ktoś widzi znak zakazu i mimo to idzie dalej, mówiąc, że aplikacja wskazuje coś innego, problem może już dotyczyć nie tyle nieświadomości, ile świadomego zaakceptowania ryzyka, że zakaz jednak obowiązuje.
A to prowadzi nas z powrotem do zamiaru ewentualnego.
Technologia nie zmieniła zasad odpowiedzialności. Zmieniła natomiast sposób, w jaki ludzie uzasadniają swoje decyzje.
Dawniej argument brzmiał: „nie widziałem znaku”. Dziś coraz częściej brzmi: „aplikacja mi tak pokazała”. Za chwilę może brzmieć: „AI powiedziało, że można”.
Z punktu widzenia prawa podstawowe pytanie pozostaje jednak takie samo: czy dana osoba rzeczywiście znajdowała się w usprawiedliwionym błędzie co do okoliczności czynu, czy też zignorowała informacje, które wskazywały, że powinna sprawdzić oficjalne źródło.
AI, nakładka czy aplikacja mogą być narzędziem pomocniczym. Nie są planem ochrony, ustawą ani oficjalnym aktem regulującym udostępnienie parku.
I dlatego na obszarach chronionych jedna zasada jest szczególnie użyteczna:
Mapa może pomóc znaleźć drogę. Nie zawsze odpowie na pytanie, co wolno na tej drodze zrobić.







